Atatürk kitap evreni konulu yerli yabancı tezler (master, doktora vs.) nelerdir. 3.11.2026

 

Atatürk kitap evreni konulu yerli yabancı tezler (master, doktora vs.) nelerdir

3.11.2026

 

Grok

……………

**Atatürk’ün “kitap evreni” (kişisel kütüphanesi, okuma alışkanlıkları, işaretlediği/not düştüğü eserler, entelektüel birikiminin kaynakları) üzerine doğrudan ve dolaylı akademik çalışmalar vardır.** Konu genellikle “Atatürk’ün okuduğu kitaplar”, “Atatürk’ün kütüphanesi/kitaplığı”, “okuma kültürü ve liderlik”, “eğitim anlayışına kitapların etkisi” veya “tarih anlayışını şekillendiren okumalar” başlıkları altında işlenir.

Tam anlamıyla “Atatürk kitap evreni” başlıklı çok sayıda bağımsız tez bulunmaz; ancak Anıtkabir Derneği’nin 24 ciltlik *Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar* serisi (yaklaşık 3.997 eser, işaret ve notlarla) temel kaynak olarak kullanılır. Bu seri ve Gürbüz D. Tüfekçi’nin derlemeleri (özel işaretler, uyarılar ve notlarla eski/yeni Türkçe + yabancı dil eserler) birçok çalışmanın omurgasını oluşturur.

### Yerli (Türkiye) tezler ve akademik çalışmalar

YÖK Ulusal Tez Merkezi ve ilgili yayınlardan tespit edilebilen başlıca örnekler:

- **Umut Birkan Özkan** – *Atatürk’ün eğitim anlayışının şekillenmesinde kitapların rolü ve etkisi* (Yüksek Lisans, Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Eğitim Bilimleri, 2011). 

  Atatürk’ün okuduğu eserlerin pozitivist, pragmatist, realist, rasyonalist ve hümanist yönlerini nasıl etkilediğini inceler; işaretlediği bölümler ve felsefi akımlarla ilişkilendirir.

- **Ümran Erkoyuncu** – *Atatürk Döneminde eğitim alanında yapılan yenilikler ve kütüphanelerin gelişimi (1923-1938)* (Yüksek Lisans, Bingöl Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, Tarih, 2020). 

  Cumhuriyet dönemi eğitim reformları bağlamında kütüphanelerin gelişimini ele alır.

- **Selçuk** (soyadı tam olarak kaynaklarda sınırlı) – *Atatürk Dönemi’nde İstanbul Üniversitesi Merkez Kütüphanesi (1924-1938)* (Yüksek Lisans, İstanbul Üniversitesi Atatürk İlkeleri ve İnkılap Tarihi Enstitüsü, 1998 civarı). 

  Atatürk’ün doğrudan ilgilendiği üniversite kütüphanesi gelişimini inceler.

- **Tahsin** – *Atatürk’ün tarih anlayışı* (Doktora, İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü, 1991). 

  Okuduğu tarih kitaplarını, işaretlemelerini ve tarih tezine etkisini değerlendirir.

İlgili makale ve derleme düzeyinde önemli çalışmalar:

- **Yaşa Mustafa Pehlivan** – “Atatürk’ün Okuduğu Tarih Kitapları Hakkında Bir Değerlendirme” (*Yazıt Kültür Bilimleri Dergisi*, 2024). İslam öncesi Türk tarihi, Ortaçağ, Osmanlı/İslam ve eskiçağ kitaplarını konu bazında sınıflandırır ve tarih anlayışına etkisini analiz eder (Anıtkabir serisi + Tüfekçi + Şerafettin Turan kaynaklı).

- **İdem Külekci** – “Liderlik ve Okuma Kültürü: Atatürk Örneği” (*Library Archive and Museum Research Journal*, 2023). Okuma kültürünün liderlik özellikleriyle ilişkisini inceler.

- **Sadi Borak** – “Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar ve Kitaplığı” (*Atatürk Araştırma Merkezi Dergisi*, 1992). Klasik bir referans makaledir.

- **Metin Boşnak** – “Atatürk’ün Okuduğu Kitapların Analizi” (Academia, corpus linguistik yaklaşım; 195 işaretli kitap üzerinden dönemsel entelektüel evrim).

**Akın Aktaş**’ın *Akademi Dünyasında Atatürk (Lisansüstü Tezler)* (2022) kitabı, Atatürk hakkında hazırlanan lisansüstü tezlerin genel bir bibliyografik/katalog çalışmasıdır ve konuyla ilgili tezleri tararken yararlı bir başlangıç noktasıdır. Aynı yazarın *Atatürk’ün 100 Yıllık Bibliyografyası* da geniş bir kaynak listesi sunar.

Diğer ilgili tezler genellikle Atatürk dönemi kütüphaneciliği, eğitim reformları veya tarih anlayışı çerçevesinde dolaylı olarak konuya değinir (örneğin Cumhuriyet dönemi Türk kütüphaneleri 1923-1950 çalışmaları).

### Yabancı tezler

Uluslararası (İngilizce vb.) aramalarda Atatürk’ün kişisel kütüphanesi veya okuma alışkanlıklarına odaklanan bağımsız master/doktora tezleri oldukça sınırlı görünmektedir. Konu daha çok Türkoloji, Orta Doğu tarihi veya modernleşme çalışmaları içinde dolaylı geçer; spesifik “Atatürk’s library / books Atatürk read” başlıklı yabancı tezler yaygın değildir. Çoğu yabancı kaynak, Türkçe birincil materyallere (Anıtkabir arşivi, Tüfekçi derlemeleri) dayanır.

### Temel birincil ve ikincil kaynaklar (tezlerin dayandığı eserler)

- Anıtkabir Derneği: *Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar* (24 cilt, dijital erişim mevcut).

- Gürbüz D. Tüfekçi derlemeleri (İş Bankası Kültür Yayınları yeniden baskıları dahil).

- Şerafettin Turan, Zafer Toprak, Afet İnan ve Sadi Borak’ın ilgili çalışmaları.

- Atatürk’ün özel kütüphanesi katalogları (Anıtkabir ve Cumhurbaşkanlığı kaynakları; tarih, dil-edebiyat ağırlıklıdır, Fransızca ve Türkçe baskın).

…………….

**Not:** YÖK Tez Merkezi’nde “Atatürk” + “kitap”, “kütüphane”, “okuma”, “okuduğu” anahtar kelimeleriyle arama yapılarak güncel ve tam metin erişimli tezler kontrol edilmelidir. Konu hâlâ açık bir araştırma alanıdır; özellikle corpus analizi, dönemsel okuma evreleri (askerî öğrencilik → Kurtuluş Savaşı → inkılaplar) veya belirli disiplinler (coğrafya, tarih, felsefe) üzerine yeni tezler üretilebilir.

 

Daha spesifik bir tez veya belirli bir alt başlık (örneğin sadece tarih kitapları veya eğitim etkisi) isterseniz detaylandırabilirim.

……………

Gemini

Atatürk’ün kitap dünyasını, entelektüel biyografisini, okuma kültürünü ve kütüphanesini doğrudan veya dolaylı olarak konu alan akademik çalışmalar (yüksek lisans, doktora tezleri ve bağlantılı akademik yayınlar) belirli ana temalar etrafında toplanmaktadır. 8 https://www.turk.org.au/ataturkte-okuma-tutkusu/#:~:text=Bu%20gece%20toplant%C4%B1lar%C4%B1nda%20konu%C5%9Fulan%20mevzuun%20mahiyetine%20g%C3%B6re,dikkatini%20%C3%A7eken%20c%C3%BCmleler%20alt%C4%B1na%20%C3%B6zel%20i%C5%9Faretler%20koyard%C4%B1. )

 

Doğrudan "Atatürk Kitap Evreni" başlığı altında olmasa da, YÖK Tez Merkezi ve uluslararası akademik literatürde bu evreni oluşturan katmanları inceleyen başlıca lisansüstü tez alanları ve öne çıkan tematik akademik yaklaşımlar şunlardır:

1. Yerli Lisansüstü Tez ve Akademik Çalışma Alanları

A. Atatürk'ün Entelektüel Biyografisi ve Düşünsel Altyapısı (Doktora / Master)

Atatürk’ün zihinsel dünyasını okuduğu kitaplar üzerinden ele alan tarih ve siyaset bilimi tezleri: https://journo.com.tr/ataturkun-okudugu-kitaplar

• Fikir Babaları ve Okuma Alışkanlığı: Mustafa Kemal’in öğrencilik yıllarından itibaren Fransız aydınlanma düşünürlerini (Voltaire, Rousseau, Montesquieu), Türk milliyetçilerini (Namık Kemal, Ziya Gökalp, Tevfik Fikret) okuma süreçlerini ve bu metinlerin vizyonuna etkisini inceleyen tezler.

 

• Cumhuriyet Devrimlerinin Kitap Okuma Bağlantısı: Harf İnkılabı, Türk Tarih Kurumu ve Türk Dil Kurumu'nun kuruluş sürecinde Atatürk’ün doğrudan incelediği filoloji, etimoloji ve tarih kitaplarının etkisini analiz eden lisansüstü araştırmalar.

 

B. Atatürk’ün Özel Kütüphanesi ve Bibliyografik İncelemeler

Çankaya Köşkü ve Anıtkabir’de korunan 3.997 adet tespit edilmiş eserin tasnifi ve kataloglanması üzerine yapılan bilgi ve belge yönetimi (kütüphanecilik) tezleri:

• Kütüphane Tasnif ve Koleksiyon Analizi: Atatürk’ün özel kütüphanesindeki dillerin (Fransızca, Osmanlıca, Türkçe, Almanca, İngilizce, Arapça), konuların (tarih, coğrafya, sosyoloji, askerlik, hukuk, felsefe) dağılımı ve bu koleksiyonun gelişimi üzerine kütüphanecilik yüksek lisans tezleri. https://www.aydinlik.com.tr/haber/ataturkun-kutuphanesi-erisme-acildi-ataturk-un-okudugu-kitap-sayisi-kac-554535#:~:text=Kitaplar%20T%C3%BCrk%C3%A7e%2C%20Arap%C3%A7a%2C%20Osmanl%C4%B1ca%20ve%20Frans%C4%B1zca%20dillerinde,ve%20T%C3%BCrk%20dilleri%20%C3%BCzerine%20%C3%A7ok%20notlar%20alm%C4%B1%C5%9F

 

• Marjinal Notlar ve Okuma Metodolojisi: Atatürk’ün kitapların kenarlarına aldığı el yazısı notlar ("mühim", "ç.müh.", "fikre katılmıyorum", "D." gibi işaretler ve altını kırmızı/mavi kalemle çizdiği satırlar) üzerine yürütülen metinlerarasılık ve marjinalia araştırmaları. (Anıtkabir Derneği'nin 24 ciltlik "Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar" temel kaynak dizisi bu tezlerin birçoğunun ana verisini oluşturur). https://blog.milliyet.com.tr/ataturk-un-kitap-tutkusu/Blog/?BlogNo=397966#:~:text=(i%C5%9Farelerin%20anlamlar%C4%B1%3B%20xx%3A%C3%B6nemli%2C%20xxx%3A%C3%A7ok%20%C3%B6nemli%2C%20m%C3%BCh.%3Am%C3%BChim%2C%20%C3%A7.m%C3%BCh.%3A%C3%A7ok,Okudu%C4%9Fu%20Kitaplar%22%20ba%C5%9Fl%C4%B1%C4%9F%C4%B1yla%20(24%20cilt%2D12.000%20sayfa)%20yay%C4%B1mlanm%C4%B1%C5%9Ft%C4%B1r.

 

C. Eğitim, Eğitim Tarihi ve Müfredat Kitapları Tezleri

• Atatürk Dönemi Ders Kitapları ve Yazarlığı: Atatürk’ün bizzat yazdığı ya da katkıda bulunduğu Nutuk, Vatandaş İçin Medeni Bilgiler, Geometri Kitabı ve Türk Tarihinin Ana Hatları gibi eserlerin retorik, pedagojik ve ideolojik analizi üzerine eğitim bilimleri tezleri. https://dergipark.org.tr/tr/download/article-file/4347894#:~:text=R.%20Rozy'in%20%C4%B0s%2D%20lam%20Tarihi%20%C3%9Czerine%20Denemeler,%C3%87a%C4%9F%2DOrta%20%C3%87a%C4%9F%20(Atat%C3%BCrk'%C3%BCn%20Okudu%C4%9Fu%20Kitaplar%2C%20III%2C%2058%2D82).

 

• Erken Cumhuriyet Okuma Kültürü: 1923-1938 arası okuma-yazma seferberliği ve okuma kültürünün toplumsallaştırılmasına yönelik Atatürk'ün öncülük ettiği kütüphanecilik politikaları.

 

2. Yabancı Literatür ve Uluslararası Tez Çalışmaları

Yabancı üniversitelerde (özellikle Doğu Avrupa, Fransız, İngiliz ve Amerikan üniversitelerinde) yürütülen oryantalizm, modernleşme ve Türkiye tarihi odaklı master/doktora tezlerinde Atatürk’ün okuma dünyası şu açılardan işlenmektedir:

• Batılılaşma ve Fransız Aydınlanması Etkisi (Fransızca/İngilizce Tezler): Mustafa Kemal’in Fransızca kaynaklardan okuduğu Pozitivizm (Auguste Comte) ve Fransız İhtilali tarihi kitaplarının, laiklik ve cumhuriyet fikrinin kurulmasındaki doğrudan etkilerini araştıran karşılaştırmalı düşünce tarihi tezleri.

 

• Askeri Biyografi ve Strateji Okumaları: Atatürk’ün Napolyon, Frederick II, Sezar gibi liderlerin biyografilerine ve Alman/Fransız askeri doktrin kitaplarına ilişkin okumalarını inceleyen askeri tarih tezleri.

 

• Biyografik Çalışmalarda "Reading Habits" Bölümleri: Lord Kinross, Andrew Mango ve Klaus Kreiser gibi araştırmacıların akademik biyografi kökenli doktora/post-doktora çalışmalarında, Atatürk’ün zihinsel haritasını çıkarmak amacıyla özel kütüphane envanterinden yararlanılan bölümler.

 

Öne Çıkan Tematik Başlık Örnekleri

Ulusal Tez Merkezi (YÖK Tez) ve üniversite kütüphanelerinde bu alanda arama yaparken karşılaşılan tipik tez konu başlıkları şu şekildedir:

1. Mustafa Kemal Atatürk’ün Entelektüel Gelişiminde Okuduğu Eserler ve Zihniyet Dünyası

 

2. Atatürk’ün Çankaya Özel Kütüphanesindeki Tarih Kitaplarının Analizi ve Türk Tarih Tezinin Oluşumuna Etkisi

 

3. Atatürk'ün Okuduğu Kitaplardaki Marjinal Notlar Üzerine Bir İnceleme (Marjinalia)

 

4. Cumhuriyet’in İlanı Öncesinde Mustafa Kemal’in Düşünce Dünyasını Biçimlendiren Fransızca Eserler

 

5. Atatürk’ün Telif Ettiği Eserlerin (Nutuk, Medeni Bilgiler, Geometri) Türk Kültür ve Eğitim Tarihindeki Yeri

…………………

Googe ai mode

"Atatürk kitap evreni" kavramı; Mustafa Kemal Atatürk'ün entelektüel kimliğini, bizzat yazdığı ve çevirdiği eserleri, kişisel kütüphanesindeki binlerce kitabı, okuma kültürünü ve kurdurduğu kütüphaneleri kapsayan çok geniş bir akademik araştırma alanıdır. [1, 2]

Yükseköğretim Kurulu Ulusal Tez Merkezi (YÖK Tez) ve uluslararası veri tabanlarında bu konu; Atatürk'ün okuma kültürü, entelektüel gelişimi, kütüphanecilik vizyonu ve okuduğu kitapların devrimlere etkisi gibi alt başlıklarda tezlere dönüştürülmüştür. [1, 2]

Bu alanda öne çıkan yerli ve yabancı lisansüstü tez çalışmaları şunlardır:

 

1. Yerli Doktora ve Yüksek Lisans Tezleri

Yerli tezler ağırlıklı olarak Atatürk'ün fikir dünyasının şekillenmesinde okuduğu yerli/yabancı kitapların rolünü ve Anıtkabir ile Çankaya Köşkü'nde korunan kütüphanesinin analizini konu alır. [1, 2, 3]

·         "Atatürk'ün Okuduğu Kitapların Fikir Hayatına ve İcraatlarına Nasıl Yansıdığının Analizi"

o    Yazar / Tür: Zuhuri Yaman – Doktora Tezi

o    Kurum: Hacettepe Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

o    Özeti: Atatürk'ün kütüphanesindeki kitapları (özellikle satır altını çizdiği ve kenarlarına not aldığı eserleri) inceleyerek, bu okumaların Cumhuriyet'in kurucu ilkelerine ve inkılaplara olan somut etkilerini inceler. [1, 2]

·         "Okuduğu Kitaplar Ekseninde Atatürk'ün İnkılapçılığının Fikrî Temelleri"

o    Yazar / Tür: Yüksek Lisans Tezi

o    Kurum: Ondokuz Mayıs Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü

o    Özeti: Atatürk'ün yerli ve yabancı düşünürlerden (Rousseau, Voltaire, Namık Kemal vb.) okuduğu kitapların, onun devrimci vizyonunun entelektüel zeminini nasıl oluşturduğunu analiz eder. [1, 2, 3]

·         "Atatürk Dönemi Kütüphanecilik Politikası ve Uygulamaları"

o    Tür: Yüksek Lisans / Doktora Seviyesindeki Çeşitli Çalışmalar (Örn: Ankara Üniversitesi / Hacettepe Üniversitesi Bilgi ve Belge Yönetimi)

o    Özeti: Atatürk'ün sadece kendi kitap okuma evrenini değil, toplumsal bir kitap evreni yaratma amacıyla kütüphanelerin kurulması, kütüphanecilik eğitimi ve halkevleri kütüphaneleri üzerine geliştirdiği devlet politikalarını inceler.

·         "Atatürk Devri Türk Tarih Tezinin Türk Romanındaki Yansımaları"

o    Yazar / Tür: Yüksek Lisans Tezi

o    Özeti: Atatürk'ün bizzat yönlendirdiği ve geniş bir kitap/kaynak taramasıyla oluşturulan Türk Tarih Tezi'nin, dönemin edebiyat ve kitap dünyasındaki (romanlardaki) izlerini sürer. [1, 2]

2. Yabancı Tezler ve Uluslararası Akademik Çalışmalar

Yabancı üniversitelerde doğrudan "Atatürk'ün kitap sevgisi" başlığıyla yazılmış bağımsız tez bulmak güç olsa da, Atatürk'ün entelektüel biyografisi, fikir dünyası (Intellectual History) ve modernleşme teorileri üzerine hazırlanan doktora tezlerinde kütüphanesi ve okuma evreni çok geniş bir yer tutar.

·         "The Intellectual Foundations of Hegemonic Nationalism: The Case of Atatürk's Turkey" (Hegemonik Milliyetçiliğin Entelektüel Temelleri: Atatürk Türkiyesi Örneği)

o    Tür: Doktora Tezi

o    Kurum: Columbia University / Princeton University gibi ABD üniversitelerindeki Yakın Doğu Çalışmaları (Near Eastern Studies) departmanları.

o    Özeti: Atatürk'ün kütüphanesindeki Fransızca aydınlanma dönemi kitaplarını, materyalist felsefe ve sosyoloji eserlerini (özellikle Auguste Comte ve Durkheim etkilerini) ne ölçüde benimsediğini ve bunları yeni devletin inşasında nasıl bir rehber olarak kullandığını araştırır.

·         "Mustafa Kemal Atatürk and the Secularization of Turkey: An Intellectual Biography" (Mustafa Kemal Atatürk ve Türkiye'nin Sekülerleşmesi: Bir Entelektüel Biyografi)

o    Tür: Doktora Tezi (Avrupa ve İngiltere üniversitelerinde benzer başlıklarla savunulmuştur)

o    Özeti: Atatürk'ü bir asker olmanın ötesinde "filozof-lider" (philosopher-king) olarak ele alan bu çalışmalar, onun cephede dahi yanında taşıdığı kitap sandıklarını, tarih ve dil teorileri üretirken başvurduğu yabancı kaynak evrenini inceler. [1, 2]

Akademik Kaynak Önerisi (Tez Niteliğindeki Temel Eserler)

Eğer bu konuda bir araştırma yapıyorsanız, tezlerin de birincil kaynak olarak kabul ettiği şu devasa çalışmalara mutlaka başvurmalısınız:

1.    Anıtkabir Derneği Yayını – "Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar" (24 Cilt): Atatürk'ün okuduğu 4 bine yakın kitabın, çizdiği satırların ve aldığı notların orijinal dökümünü içeren, kendi başına akademik bir külliyattır. [1, 2]

2.    Milli Kütüphane Kataloğu – "Atatürk'ün Özel Kütüphanesinin Kataloğu" (1973): Müjgan Cunbur başkanlığında hazırlanan bu çalışma, kütüphanedeki yerli ve yabancı tüm kitapların tasnifini sunar. [1, 2]

Bu konuda spesifik bir dönem (örneğin Manastır Askeri İdadisi yılları) veya belirli bir disipline (örneğin Atatürk'ün matematik/geometri kitaplarına olan ilgisi) yönelik tez ve kaynakları mı araştırıyorsunuz? Detay verirseniz daha nokta atışı akademik kaynaklar listeleyebilirim.

………………