27 Ocak 2026 Salı

İnternette mevcut Türkçe etimolojik sözlükler 27.1.2026

  

İnternette mevcut Türkçe etimolojik sözlükler

27.1.2026

 

Köken Bilgisi Sözlüğü “A” Harfi Deneme Sürümüyle Yayımlandı. 4 Haziran 2024/Kategori / Haber Belgeliği. https://tdk.gov.tr/icerik/basindan/koken-bilgisi-sozlugu-a-harfi-deneme-surumuyle-yayimlandi/ ** ( https://sozluk.gov.tr/ sayfasında sağ köşede yer alan “Sözlük Seç” tıklandıktan sonra solda bulup işaretleyebilirsiniz.)

 

Eren Türk Dilinin Etimolojik Sözlüğü. https://sozluk.gov.tr/ sayfasında sağ köşede yer alan “Sözlük Seç” tıklandıktan sonra solda bulup işaretleyebilirsiniz.

 

Nişanyan Sözlük - Türkçe Etimolojik Sözlük. https://www.nisanyansozluk.com/

 

Etimoloji - Türkçe Etimoloji Sözlüğü. https://www.etimolojiturkce.com/

 

……………

Kubbealtı Lugatı. https://lugatim.com/

Kubbealtı Lugatı etimolojik sözlük de sayılır mı

Chat Gpt

Evet — Kubbealtı Lugatı (resmî adıyla Misalli Büyük Türkçe Sözlük), tam anlamıyla bir “etimolojik sözlük” değildir, ama etimolojik bilgi içeren en güçlü tarihî-kaynaklı genel sözlüklerden biridir.

Bunu üç başlıkta netleştirebiliriz:

1. Neden “klasik etimolojik sözlük” sayılmaz?

Gerçek etimolojik sözlüklerin (Clauson, Eren, Nişanyan gibi) temel amacı şudur:

  • Kelimenin en eski biçimi
  • Hangi dilden hangi ara dillerle geldiği
  • Tarihî metinlerdeki ilk kullanımları
  • Ses ve anlam değişmelerinin ayrıntılı izlenmesi

Kubbealtı Lugatı ise:

  • Ana hedefi Osmanlıca–Türkçe söz varlığını açıklamak,
  • Etimoloji, yardımcı unsur olarak verilir,
  • Sistematik karşılaştırmalı dilbilim yöntemi izlenmez.

Yani:

Etimoloji merkezli değil, tarihî-edebî merkezli bir sözlüktür.

2. Peki etimoloji bakımından ne kadar değerlidir?

Sizin gibi bibliyografya ve kaynak hassasiyeti yüksek biri için önemli noktalar:

Kubbealtı Lugatı:

  • Arapça, Farsça, Türkçe köken ayrımlarını çok güvenilir biçimde verir.
  • Osmanlı Türkçesindeki kelimelerin:
    • Asıl kökenini
    • Türkçedeki anlam gelişimini
    • Klasik metinlerdeki kullanımını gösterir.

Örneğin:

  • Kitap → Arapça kitāb
  • Hüküm → Arapça ḥukm
  • Gönül → Eski Türkçe köŋül

Bu bilgiler sağlamdır, fakat:

  • Proto-Türkçe düzeyi,
  • En eski yazılı örnek,
  • Alternatif etimoloji tartışmaları

genellikle yer almaz.

3. Sonuç: Nasıl sınıflandırmalıyız?

Bilimsel olarak en doğru tanım şudur:

Kubbealtı Lugatı, “etimolojik açıklamalar içeren tarihî-edebî büyük sözlüktür”;
“uzmanlaşmış etimolojik sözlük” değildir.

Bir tabloyla özetleyeyim:

Tür

Kubbealtı

Genel sözlük

✔

Tarihî sözlük

✔

Osmanlıca ağırlıklı

✔

Etimolojik sözlük (uzman)

✘

Etimolojik bilgi içerir

✔

Sizin çocuklar için etimoloji, dijital sözlük ve kaynak sınıflandırması çalışmalarınızı düşünürsek:

  • Kubbealtı,

“Etimoloji için birincil kaynak değil, güvenilir yardımcı kaynak”
olarak gösterilmeli.

İsterseniz,

  • Türkçede gerçekten “etimolojik sözlük” sayılan temel 5–6 eseri,
  • Kubbealtı’nın onların arasında nereye konulacağını

kısa bir kaynak hiyerarşisiyle de çıkarabilirim.

………………….

 

Vikisözlük. https://tr.wiktionary.org/wiki/Vikis%C3%B6zl%C3%BCk

Vikisözlük. https://tr.wiktionary.org/  etimolojik midir aynı zamanda

Chat Gpt

Evet — https://tr.wiktionary.org/ (Vikisözlük) yalnızca bir “tanım/çeviri sözlüğü” değil, aynı zamanda etimolojik bilgi de içeren bir sözlüktür, ama bu konuda birkaç önemli noktayı bilmek gerekir: (Vikisözlük)

📌 1. Etimoloji Var — Ama Her Madde İçin Zorunlu Değil

Vikisözlük’te kelime maddelerinde köken/etimoloji bölümü yer alabilir; bu bölümde sözcüğün hangi dilden alındığı, nereden geldiği belirtilir. Ancak bu bilgi:

·         Her madde için otomatik değil,

·         Kullanıcılara göre değişebilir (çoğu katkıcı ekler, bazı maddelerde eksik olabilir). (Vikisözlük)

Yani Vikisözlük etimolojik bilgi sunabilir, ama:

·         Tüm kelimelerde detaylı etimolojik analiz olmayabilir,

·         Bilgiler profesyonel etimolojik sözlükler kadar derin ve sistematik olmayabilir.

📌 2. Tanım Amacı Birincil, Etimoloji İkincil

Vikisözlük ana hedef olarak:

·         Kelimelerin tanımını,

·         Yazılışını,

·         Söylenişini,

·         Diğer dillerdeki karşılıklarını
sunmayı amaçlar. (Vikisözlük)

Etimoloji, bu kapsamın bir parçasıdır ama odağı değildir.

📌 3. Kullanıcı Katkılı ve Genişletilebilir

Vikisözlük kullanıcı katkısı ile işler:

·         Kimileri etimolojiyi ayrıntılı girer,

·         Kimileri sadece tanım/yazılış yazar. (Vikisözlük)

Bu nedenle bazı kelimelerde kapsamlı köken bilgisi bulurken bazılarında bulamayabilirsiniz.

📌 4. Nasıl Kullanılmalı?

Eğer Vikisözlük’ten etimolojik bilgi topluyorsanız:

✅ Güçlü yan:

·         Hızlı, ücretsiz, çok dillilik ve kullanıcı katkısı sayesinde birçok kelime için bazı köken bilgisi mevcuttur.

❌ Sınırlama:

·         Profesyonel etimolojik sözlükler gibi düzenlenmiş, referanslı ve sistematik değildir.

·         Bazen bilgi eksik veya güvenilirlik düşük olabilir.

📌 Sonuç

📌 Vikisözlük hem tanım hem etimoloji içeren bir çevrimiçi sözlüktür.
📌 Ancak tam kapsamlı veya akademik bir etimolojik sözlük sayılmaz — daha ziyade genel bir sözlük, etimoloji bölümleriyle birlikte. (Vikisözlük)

İstersen sana tr.wiktionary.org’daki bir kelime maddesinde etimoloji nasıl gösterilir ve ne derece ayrıntılı olur şeklinde örneklerle de gösterebilirim. Bunu ister misin?

Evet

Çok iyi — somut örneklerle göstermek, Vikisözlük’ün etimoloji kapasitesini en net biçimde ortaya koyar.

Aşağıda tr.wiktionary.org’daki tipik etimoloji bölümü türlerini üç farklı düzeyde örnekleyerek anlatıyorum.

1. Basit etimoloji örneği (yalnızca kaynak dil)

Örnek: kitap

Vikisözlük’te genellikle şöyle görünür:

Etimoloji:

Arapça kitāb

Bu düzey:

·         Sadece hangi dilden geldiğini söyler.

·         Ara biçimler, tarihî süreç yoktur.

Bu tür maddeler:

En yaygın etimoloji tipidir.

2. Orta düzey etimoloji (ara dil + kök)

Örnek: okul

Tipik yapı:

Etimoloji:

Fransızca école ← Latince schola ← Eski Yunanca skholē (σχολή)

Burada:

·         Modern kaynak dil: Fransızca

·         Ara dil: Latince

·         En eski kök: Yunanca

Bu düzey:

·         Vikisözlük’ün en güçlü olduğu alanlardan biridir.

·         Özellikle Batı dillerinden geçen kelimelerde başarılıdır.

3. Türkçe kökenli kelimelerde sınırlı etimoloji

Örnek: gönül

Genellikle:

Etimoloji:

Eski Türkçe köŋül

Ama çoğu zaman:

·         Proto-Türkçe biçim,

·         Ses değişimleri,

·         Tarihî metin örnekleri

yer almaz.

Yani:

Türkçe kelimelerde etimoloji çoğu zaman çok kısa ve yüzeyseldir.

4. Sorunlu / tartışmalı maddeler

Bazı kelimelerde:

·         Kaynak belirtilmez,

·         “Kökeni bilinmiyor” denir,

·         Ya da referans verilmeden iddia yazılır.

Örneğin:

·         halk etimolojileri,

·         tartışmalı kökenler,

·         kaynakçasız açıklamalar

burada görülebilir.

Bu da şunu doğurur:

Vikisözlük’te etimoloji kalite bakımından maddeden maddeye çok değişir.

5. Bilimsel sınıflandırma (sizin çalışmalarınıza uygun net cevap)

Sizin bibliyografik titizliğinizle en doğru tanım şudur:

Vikisözlük, “etimoloji bölümleri içeren genel çevrimiçi sözlüktür”;
“etimolojik sözlük” değildir.

Bir tabloyla:

Özellik

Vikisözlük

Genel sözlük

✔

Çok dilli

✔

Etimoloji bölümü var

✔

Her maddede sistematik

✘

Akademik etimoloji

✘

Kaynaklandırma düzenli

✘

6. Sizin projeleriniz açısından pratik öneri

Çocuklar için etimoloji, dijital sözlük ve “hammadde → uzman süzgeci” modeli düşüncenizi hatırlayarak:

Vikisözlük:

·         ✅ Hızlı tarama ve ilk ipucu kaynağı olarak çok uygun

·         ❌ Doğrudan nihai kaynak olarak uygun değil

En doğru kullanım:

Vikisözlük → ön veri (hammadde)
Nişanyan / Clauson / Eren → doğrulama ve nihai karar

İstersen,

·         Vikisözlük + Kubbealtı + Nişanyan + Clauson’u
“etimoloji güvenilirlik piramidi” şeklinde
1–2 sayfalık bir şema halinde de çıkarabilirim.

Bu, ileride yazacağınız metinlerde çok işinize yarar.

………………………..

 

AK SÖZLÜK. https://aksozluk.org/

BAŞLARKEN.

1980’li yılların ortalarına doğru etimoloji çalışmalarına giderek ilgi duymuştum. Bu nedenle, büyük bir alfabetik defter alarak, harflere karşılık gelen maddeleri yazmaya başlamıştım. Böylece, etimolojik bir sözlük çalışmasının da temellerini atmış oldum.        Aksoy soyadıma istinaden, hazırladığım sözlüğe AK SÖZLÜK adını vermiştim. O yıllarda yeterli düzeye erişmese de AK SÖZLÜK benim ideal bir projemdi. Kırk yıla yakın geçen süre içinde farklı tempolarla da olsa bu yöndeki çabalarımdan geri durmadım.         Bugün itibariyle, etimolojik çalışmalarımın bir kısmını düzenleyip kayıt altına almanın gerekli olduğuna inandım. Bu inançla etimolojik çözümlemelere dair yazdıklarımı kısmen de olsa web alanına aktarmayı ve o yıllarda tercih ettiğim AK SÖZLÜK adını kullanmayı uygun gördüm. 28 Haziran 2019                 Bilal AKSOY. Kaynak : https://aksozluk.org/

https://aksozluk.org/zambak

…………………..

dijital türkçe etimoloji sözlükleri (1). 2020. https://bulentagaoglu.blogspot.com/2020/05/dijital-turkce-etimoloji-sozlukleri-1.html


Gönderen zaman:

Hiç yorum yok:

Yorum Gönder

Kaydol: Kayıt Yorumları (Atom)