Kitaplarla ilişkisi bu kadar gelişmiş başka liderler kimlerdir. Atatürk'ün farkı nedir... Kitaplarla ilişkisi bakımından dünya tarihinde benzersiz midir 26.1.2026

 

Kitaplarla ilişkisi bu kadar gelişmiş başka liderler kimlerdir. Atatürk'ün farkı nedir... Kitaplarla ilişkisi bakımından dünya tarihinde benzersiz midir

26.1.2026

 

bu çalışmanın Atatürk odaklı sentezini vizyoner bakışla derin düşünerek yapar mısınız

5.11.2026

Grok

**Atatürk ve Kitap: Medeniyet İnşa Aracı Olarak Okuma – Vizyoner Bir Sentez**

Bu derleme, ChatGPT, Gemini, Grok, Mistral ve Qwen’in Atatürk’ün kitapla ilişkisini dünya liderleriyle karşılaştırdığı metinlerle, Fatih Sultan Mehmed’in kitap sevgisine dair kaynakçayı bir araya getiriyor. Ortak nokta net: Tarihte okuyan, yazan, kütüphane kuran liderler vardır. Ama Atatürk’ün farkı “okumuş olmak” değildir. Fark, okumanın biçiminde, sürekliliğinde, belgelenebilirliğinde ve en önemlisi **doğrudan bir medeniyet kurma aracına dönüşmesinde** yatar.

 

### 1. Diğer liderler: Güçlü ama sınırlı ilişkiler

- **Thomas Jefferson**: 6.000’den fazla kitap, Kongre Kütüphanesi’nin temeli. “Kitapsız yaşayamam” demiş. Not almış, sınıflandırmış. Ancak ilişki daha çok kişisel entelektüel kimlik ve kurumsal miras düzeyindedir.

- **Napoléon**: Seferlerde mobil kütüphane taşımış, hızlı okumuş, not almış, stratejiye uygulamış. Ama okuma, var olan bir imparatorluğu yönetme ve genişletme aracıdır.

- **Winston Churchill**: Yoğun okur, Nobel Edebiyat Ödülü sahibi, tarihçi-yazar. Okuma, siyasi pusula ve kişisel üretimle birleşir.

- **Abraham Lincoln, Marcus Aurelius, Mao, Lenin** ve diğerleri: Kendi kendini yetiştirme, felsefi iç dünya, ideolojik aygıt veya teorik devrim aracı olarak kitap. Hepsi değerlidir.

Bu isimler “okuyan lider” kategorisinde yer alır. Hiçbiri, okuduklarını **yoktan bir ulus-devlet ve modern medeniyet inşa etme sürecinin sistematik omurgasına** dönüştürmemiştir.

 

### 2. Atatürk’ün farkı: Dört temel eksen

Derlemedeki tüm metinlerin kesiştiği noktalar şunlardır:

**a) Süreklilik ve mekânın aşılması** 

Harp Okulu’ndan cepheye (Trablusgarp, Çanakkale, Kafkasya), Milli Mücadele’den Cumhurbaşkanlığı’na kadar kesintisiz. Tren vagonunda, karargâhta, çadırda, gaz lambası ışığında. Birçok lider gençlikte okur, iktidarda bırakır. Atatürk iktidarda daha sistemli okur.

 

**b) Okuma → Yazma → Uygulama zinciri** 

Bu üçlü döngü aynı kişide ve aynı hayat içinde birleşir:

- Tarih okur → Türk Tarih Tezi

- Dil ve düşünce okur → Dil Devrimi + Geometri kitabı

- Hukuk ve siyaset okur → Medeni Kanun, Cumhuriyet rejimi

- Eğitim okur → Tevhid-i Tedrisat

Kitap, kişisel tatmin veya ideolojik silah değil; **kurucu araçtır**.

 

**c) Belgelenebilir diyalog** 

Yaklaşık 4.000 kitap (kaynaklarda 3.997–4.280 arası). Binlerce sayfada alt çizgi, kenar notu, eleştiri, “Önemli değil”, “Hatalı”, “Buna dikkat etmeli” türünden işaretler. Anıtkabir’deki 24 ciltlik “Atatürk’ün Okuduğu Kitaplar” serisi bu diyalogu somutlaştırır. Okuma izleri, konuşmaları ve *Nutuk* ile metinsel bağ kuracak kadar takip edilebilir. Dünya tarihinde bu ölçüde korunmuş, incelenmiş ve izlenebilir bir lider kütüphanesi çok nadirdir.

 

**d) Toplumsal dönüşüm vizyonu** 

Sadece kendi okumamış; kütüphaneler, millet mektepleri, çeviri faaliyetleri, okuma seferberliği ile kitabı toplumun ortak aklına dönüştürmeye çalışmıştır. Kitap, bireysel aydınlanmadan ulusal modernleşmeye giden köprüdür.

 

### 3. “Benzersiz midir?” sorusuna ölçülü ama güçlü cevap

Mutlak anlamda “tek” demek tarihçi için risklidir. Jefferson’ın kütüphanesi daha büyük, Roosevelt’in okuma hızı daha yüksek olabilir. Ancak şu dört özelliğin **bir arada** bulunması neredeyse yoktur:

1. Cephede okuyan başkomutan 

2. Devlet kurarken sistematik okuyan kurucu 

3. Okuduklarını devrimlere ve kurumlara doğrudan dönüştüren lider 

4. Okuma izleri belgelerle izlenebilen, notları korunmuş lider 

 

Bu bileşim açısından Atatürk, kitapla ilişkisi bakımından dünya tarihinde **istisnai, çok nadir ve özgün bir tiptir**. Kurucu liderler ve asker-siyasetçi kimliği içinde, okuma–yazma–uygulama bütünlüğü bakımından en üst birkaç örnekten biridir.

 

### 4. Vizyoner sentez: Kitap, medeniyet projesi olarak

Asıl derinlik burada yatar. Diğer liderler için kitap çoğu zaman “ek kaynak”, “kişisel güç” veya “ideolojik silah”tır. Atatürk için kitap **yeni bir devletin projesidir**.

Bu anlayış, sizin yıllardır yürüttüğünüz “Atatürk ve kitap” çalışmalarının ve özellikle Gazi Kitap Müzesi / Atatürk Kitap Evi vizyonunun entelektüel omurgasını oluşturur. Çünkü mesele sadece “Atatürk çok okumuştu” demek değildir. Mesele şudur:

> Atatürk’ü benzersiz kılan, sadece büyük bir asker ve devlet adamı olması değil; kitapla kurduğu ilişkinin, doğrudan bir medeniyet kurma aracına dönüşmüş olmasıdır.

Bu cümle, müzeyi bir “anı evi” olmaktan çıkarıp **fikir laboratuvarı** ve **gelecek vizyonu mekânı** haline getirir. Ziyaretçi, sadece “Atatürk’ün okuduğu kitaplar”ı görmez; bir ulusun nasıl okuyarak yeniden kurulduğunu, okumanın nasıl kurucu eylem haline geldiğini deneyimler.

 

Fatih’le kurulan bağ da bu vizyonu güçlendirir. Fatih’in Rönesans’a açık, tercüme ve koleksiyon odaklı entelektüel dünyası ile Atatürk’ün Aydınlanma ve bilimsel düşünceye dayalı kurucu okuması, aynı nehirden akan iki zirve gibi düşünülebilir: Biri imparatorluk çağında bilgiyi saraya ve medreseye taşıyan, diğeri cumhuriyet çağında bilgiyi ulusun ortak aklına dönüştüren.

 

### Sonuç: Geleceğe dönük çağrı

Atatürk’ün kitapla ilişkisi, geçmişe ait bir romantik anlatı değil, **bugün ve yarın için bir modeldir**. Okumanın bireysel bir alışkanlık olmaktan çıkıp kurumsal, toplumsal ve medeniyet ölçeğinde bir inşa pratiğine dönüşebileceğini gösterir.

 

Bu sentez, sizin hazırladığınız veya hazırlayacağınız sunuş metinleri, video analizleri ve müze vizyonu için sağlam bir teorik çerçeve sunar. İsterseniz bir sonraki adımda şunları derinleştirebiliriz:

- Atatürk’ün kitapla ilişkisini benzersiz kılan 10 ölçüt (manifesto tarzı)

- Napoléon, Jefferson, Churchill ve Lenin ile sistematik karşılaştırma tablosu

- “Kurucu liderlerde okuma kültürü” tipolojisi

- Antalya’daki Atatürk Kitap Evi / Nutuk özel salonu vizyonuna doğrudan hizmet edecek kısa bir vizyon metni

 

Bu, sadece bir tarihsel tespit değil; okuyan, düşünen ve kuran bir toplum vizyonunun entelektüel temelidir.

………………………..

Atatürk’ün kitapla ilişkisini benzersiz kılan 10 ölçüt (manifesto tarzı)

Grok

**Atatürk’ün Kitapla İlişkisini Benzersiz Kılan 10 Ölçüt** 

*Bir Manifesto*

1. **Okuma, hayatın her safhasına yayılmış kesintisiz bir eylemdir.** 

Harp Okulu’ndan cepheye, Milli Mücadele’den Cumhurbaşkanlığı’na kadar hiç durmamıştır. Birçok lider gençlikte okur, iktidarda bırakır. Atatürk iktidarda daha sistemli, daha bilinçli okumuştur.

 

2. **Kitap, kişisel entelektüel tatmin değil, doğrudan bir kurucu araçtır.** 

Tarih okumuştur → Türk Tarih Tezi doğmuştur. 

Dil okumuştur → Dil Devrimi gerçekleşmiştir. 

Hukuk okumuştur → Medeni Kanun yazılmıştır. 

Eğitim okumuştur → Tevhid-i Tedrisat kurulmuştur. 

Okuma, devlet inşasının omurgası haline gelmiştir.

 

3. **Okuma–Yazma–Uygulama üçlüsü aynı kişide ve aynı hayat içinde birleşmiştir.** 

Okumuş, yazmış (*Nutuk*, Geometri kitabı, notlar, müsveddeler) ve yazdıklarını kanuna, kuruma, devrime dönüştürmüştür. Bu üçlü döngü, dünya tarihinde bu ölçüde nadirdir.

 

4. **Okuma izleri somut belgelerle izlenebilir düzeydedir.** 

Binlerce sayfada alt çizgiler, kenar notları, eleştiriler, “Önemli değil”, “Hatalı”, “Buna dikkat etmeli” türünden işaretler vardır. Okuma ile konuşmaları ve *Nutuk* arasında doğrudan metinsel bağlar kurulabilmektedir.

 

5. **Cephede okuyan bir başkomutandır.** 

Çadırda, gaz lambası ışığında, mermi sesleri arasında sosyoloji, tarih ve strateji kitapları okumuştur. Bitap düştüğü anlarda bile kitabı bitirmeden uyumadığı anlatılır. Bu, savaşın ortasında bile aklı ve ufku koruyan nadir bir disiplindir.

 

6. **Kütüphanesi sadece bir koleksiyon değil, fikir laboratuvarıdır.** 

Yaklaşık dört bin kitap, korunmuş haliyle, notlarıyla ve işaretleriyle günümüze ulaşmıştır. Bu kütüphane, bir liderin zihin haritasının somut tanığıdır.

 

7. **Okuma, toplumsal dönüşümün aracı haline getirilmiştir.** 

Sadece kendi okumamış; kütüphaneler, millet mektepleri, çeviri faaliyetleri ve okuma seferberlikleriyle kitabı ulusun ortak aklına dönüştürmeye çalışmıştır. Kitap, bireysel aydınlanmadan ulusal modernleşmeye giden köprü olmuştur.

 

8. **Dil ve bilim dilinin inşasına bizzat katılmıştır.** 

Geometri kitabını yazmış, “üçgen”, “açı”, “artı”, “eksi” gibi terimleri türetmiştir. Okuma, sadece tüketim değil, üretim ve dil yaratımıdır.

 

9. **Okuma, yoktan bir medeniyet kurma projesinin parçasıdır.** 

Var olan bir düzeni yönetmek veya genişletmek için değil; yıkılmış bir imparatorluğun küllerinden modern, laik, bilimsel bir ulus yaratmak için okumuştur. Kitap, yeni bir devletin projesidir.

 

10. **Bu dört özellik bir arada neredeyse yoktur:** 

Cephede okuyan bir başkomutan + Devlet kurarken sistematik okuyan bir kurucu + Okuduklarını devrimlere dönüştüren bir lider + Okuma izleri belgelerle izlenebilen bir lider. 

Bu bileşim, Atatürk’ü kitapla ilişkisi bakımından dünya tarihinde istisnai, çok nadir ve özgün bir örnek haline getirir.

---

**Manifestonun Özü:** 

Atatürk’ü benzersiz kılan, sadece büyük bir asker ve devlet adamı olması değil; kitapla kurduğu ilişkinin, doğrudan bir medeniyet kurma aracına dönüşmüş olmasıdır.

Bu on ölçüt, Gazi Kitap Müzesi / Atatürk Kitap Evi vizyonunun entelektüel omurgasını oluşturabilir.

……………………..

 

 

Kitaplarla ilişkisi bu kadar gelişmiş başka liderler kimlerdir. Atatürk'ün farkı nedir... Kitaplarla ilişkisi bakımından dünya tarihinde benzersiz midir

26.1.2026

 

Chat Gpt

Çok yerinde ve sizin uzun süredir yürüttüğünüz “Atatürk ve kitap” merkezli çalışmalarla doğrudan örtüşen bir soru bu. Özellikle bir “Gazi Kitap Müzesi / Atatürk Kitap Müzesi” vizyonu kurmaya çalışan biri için bu karşılaştırma, projenin entelektüel omurgasını oluşturur.

Soruyu üç eksende ele alalım:

1. Kitaplarla güçlü ilişkisi olan bazı liderler
2. Atatürk’ün onlardan farkı
3. “Benzersizlik” iddiası ne ölçüde savunulabilir?

---

1. Kitaplarla güçlü ilişkisi olan bazı liderler

Dünya tarihinde okuma kültürü güçlü, entelektüel yönü belirgin birçok lider vardır. Örnek olarak:

Antik ve Ortaçağ

• Marcus Aurelius – Düşünceler (Meditations) bizzat yazan bir imparator-filozof
• Julius Caesar – tarih ve askeri strateji yazıları
• Charlemagne (Şarlman) – sarayında bilginler çevresi oluşturdu, okuryazarlığı teşvik etti

Modern Çağ

• Napoléon Bonaparte
• Yanında sürekli kitap taşıdı
• Askerî, tarihî, biyografik okumalara düşkündü
• Abraham Lincoln
• Kendi kendini yetiştirmiş, yoğun okur
• Shakespeare, İncil, hukuk metinleri
• Thomas Jefferson
• 6 dile hâkim
• Kendi kütüphanesini ABD Kongre Kütüphanesi’nin çekirdeği yaptı
• Winston Churchill
• Tarihçi, biyografi yazarı
• Nobel Edebiyat Ödülü sahibi
• Mao Zedong
• Klasik Çin metinleri ve Marksist literatürle yoğun ilişki
• Okumayı ideolojik aygıt haline getirdi
• Lenin
• Çok güçlü teorik okuma geleneği
• Kitapla devrim ilişkisini sistemleştirdi

Bunların hepsi okuyan, yazan, kitapla iç içe liderlerdir.

---

2. Atatürk’ün temel farkları nerede?

Sizi yıllardır bu konuya yönelten asıl mesele tam da burada başlıyor. Atatürk’ün farkı okumuş olması değil, kitapla kurduğu ilişkinin biçimi, sürekliliği ve devlet kurma sürecine doğrudan dönüşmesidir.

Birkaç temel fark:

1. Okuma, hayatının her safhasına yayılmıştır

• Harp okulu öğrenciliği
• Cephe hayatı (Trablusgarp, Çanakkale, Kafkasya, Suriye)
• Milli Mücadele yılları
• Cumhuriyet dönemi devlet başkanlığı

Cephede, karargâhta, tren vagonunda, köşkte…
Okuma, kesintisiz bir alışkanlıktır.

Birçok lider gençlikte okur, iktidarda bırakır.
Atatürk iktidarda da daha sistemli okur.

---

2. Okuduklarını doğrudan devlet inşasına çevirmiştir

Bu çok ayırt edici bir noktadır:

• Tarih okur → Türk Tarih Tezi
• Dil okur → Dil Devrimi
• Eğitim okur → Tevhid-i Tedrisat
• Batı siyasal düşüncesi okur → Cumhuriyet rejimi
• Hukuk okur → Medeni Kanun
• Askerî tarih okur → stratejik doktrin

Yani:

Atatürk’te kitap, kişisel entelektüel tatmin değil; kurucu araçtır.

Bu, Napoléon’da, Lincoln’de, Churchill’de bile bu ölçüde sistematik değildir.

---

3. Okuma izlerini somut belgelerle bırakmıştır

Atatürk’ü benzersiz kılan en önemli noktalardan biri, sizin de çok iyi bildiğiniz gibi:

• 3000’den fazla kitabı
• Binlerce sayfada alt çizgi, not, işaret
• Hangi sayfayı ne zaman okuduğu izlenebiliyor
• Okuma ile konuşmaları, Nutuk, söylevler arasında doğrudan metinsel bağlar kurulabiliyor

Dünya tarihinde:

• Kütüphanesi bu kadar korunmuş,
• Notları bu kadar incelenmiş,
• Okuma izleri bu kadar takip edilebilir

başka çok az lider vardır.

---

4. Okuma → yazma → uygulama zinciri

Atatürk’te üçlü bir döngü var:

1. Okur
2. Yazar (Nutuk, geometri kitabı, notlar, müsveddeler)
3. Kanuna, kuruma, devrime dönüştürür

Birçok lider:

• Okur ama yazmaz
• Yazar ama uygulayamaz
• Uygular ama teorik temeli zayıftır

Atatürk’te bu üçü aynı kişide ve aynı hayat içinde birleşmiştir.

---

3. “Benzersiz midir?” sorusuna bilimsel cevap

Burada çok dikkatli, iddialı ama savunulabilir bir cümle kurmak gerekir.

Bilimsel olarak şunu söylemek mümkündür:

1. “Okuyan tek lider” değildir

Bu doğru olmaz.
Dünya tarihinde çok okuyan liderler vardır.

2. Ama şu üç özellik bir arada neredeyse yoktur:

1.  Cephede okuyan bir başkomutan

2.  Devlet kurarken okuyan bir kurucu

3.  Okuduklarını devrimlere sistematik biçimde dönüştüren bir lider

4.  Okuma izleri belgelerle izlenebilen bir lider

Bu bileşim açısından:

Atatürk, kitapla ilişkisi bakımından dünya tarihinde istisnai, çok nadir, hatta büyük ölçüde benzersiz bir örnektir.

“Mutlak anlamda tek” demek tarihçiler için risklidir.
Ama şu rahatlıkla söylenebilir:

• Kurucu liderler içinde
• Asker-siyasetçi kimliği içinde
• Okuma–yazma–uygulama bütünlüğü bakımından

Atatürk, dünya tarihinde en üst birkaç örnekten biridir ve özgün bir tiptir.

---

Sizin çalışmalarınız açısından önemli bir cümle

Sizin hazırlamakta olduğunuz Atatürk Kitap Müzesi / Gazi Kitap Müzesi vizyonu için çok güçlü bir tez şudur:

“Atatürk’ü benzersiz kılan, sadece büyük bir asker ve devlet adamı olması değil; kitapla kurduğu ilişkinin, doğrudan bir medeniyet kurma aracına dönüşmüş olmasıdır.”

İsterseniz bir sonraki adımda şunları da birlikte çıkarabiliriz:

• “Atatürk ile … karşılaştırmaları” (Napoléon, Lenin, Lincoln, Jefferson vb.)
• “Kurucu liderlerde okuma kültürü” başlıklı bir tipoloji
• “Atatürk’ün kitapla ilişkisini benzersiz kılan 10 ölçüt” şeklinde manifestoya benzeyen bir metin

Bu, sizin yıllardır biriktirdiğiniz malzeme için çok güçlü bir teorik çerçeve olur.

………………

Gemini

Atatürk’ün kitaplarla olan ilişkisi, sadece bir "okuma merakı" değil, bir devletin entelektüel temellerini inşa etme sürecidir. Dünya tarihinde onun kadar yoğun, notlar alarak ve eleştirel bir süzgeçten geçirerek okuyan lider sayısı oldukça azdır.

İşte bu bağlamda Atatürk'ün yeri ve diğer liderlerle karşılaştırması:

---

Kitaplarla Güçlü Bağı Olan Diğer Liderler

Tarihte entelektüel birikimiyle öne çıkan bazı liderler şunlardır:

·         Thomas Jefferson: ABD'nin kurucu babalarından biri olan Jefferson, "Kitapsız yaşayamam" sözüyle bilinir. 6.000'den fazla kitaba sahipti ve bu koleksiyon modern Kongre Kütüphanesi'nin temelini oluşturdu.

·         Marcus Aurelius: Roma İmparatoru ve aynı zamanda bir Stoacı filozoftur. Kendime Düşünceler adlı eseri, bir liderin içsel dünyasını ve okumalarından süzülen bilgeliği yansıtır.

·         Napolyon Bonapart: Savaş meydanlarına bile devasa bir "seyahat kütüphanesi" götürürdü. Romanlardan felsefeye, tarihten stratejiye kadar her şeyi okur ve yanındaki sekreterlerine kitaplar hakkında sınavlar yapardı.

·         Winston Churchill: Sadece bir okur değil, aynı zamanda Nobel Edebiyat Ödülü sahibi bir yazardır. Tarih bilgisini siyasi hamlelerinde bir pusula olarak kullanmıştır.

---

Atatürk’ün Farkı: "Okumasaydım, Bunları Yapamazdım"

Atatürk’ü diğerlerinden ayıran ve onu benzersiz kılan noktalar sadece okuma sayısı değil, okuma biçimi ve amacıdır:

1. Nicelik ve Belgeleme

Atatürk resmi kayıtlara göre 3.997 kitap okumuştur. Ancak onu eşsiz kılan, bu kitapların binlercesinin üzerine aldığı notlar, düştüğü şerhler ve altını çizdiği satırlardır. Okuduğu bir kitaptaki fikre katılmadığında yanına "Önemli değil", "Hatalı", "Buna dikkat etmeli" gibi notlar düşerek yazarla adeta bir tartışma yürütmüştür.

2. Cephede Bile Okumak

Çoğu lider huzurlu çalışma odalarında okurken; Atatürk, mermi sesleri arasında, çadırda, gaz lambası ışığında sosyoloji ve tarih kitapları okumuştur. Bitap düştüğü anlarda bile bir Türk Tarihi kitabını bitirmeden uyumadığı anlatılır.

3. Okumayı Bir "İnşa Süreci" Olarak Kullanmak

Diğer liderlerin çoğu var olan bir düzeni yönetmek veya genişletmek için okurken, Atatürk yok olmuş bir imparatorluğun küllerinden modern bir ulus yaratmak için okumuştur. Laiklik, hukuk devleti ve cumhuriyet fikirlerini doğrudan bu okumalardan süzerek uygulamaya koymuştur.

4. Türkçeye Katkısı

O sadece okumamış, dilin bilimselleşmesi için Geometri kitabı yazacak kadar konuya hakim olmuştur. Bugün kullandığımız "üçgen", "açı", "artı", "eksi" gibi terimleri bizzat kendisi türetmiştir.

---

Sonuç: Benzersiz midir?

Evet, Atatürk kitaplarla ilişkisi bakımından dünya tarihinde kendi kategorisinde bir liderdir. Bir liderin, bir savaşı yönetirken aynı zamanda bir medeniyet teorisi geliştirmesi ve bunu binlerce kitabın her satırını didik ederek yapması, tarihte eşine az rastlanan bir entelektüel disiplin örneğidir. Diğer liderler kitapları bir "ek kaynak" olarak görürken, Atatürk için kitaplar yeni bir devletin projesidir.

Atatürk'ün kitaplar üzerine düştüğü özel notlardan veya en çok etkilendiği yazarlardan (Rousseau, Montesquieu, Namık Kemal gibi) örnekler vermemi ister misiniz?

……………..

Grok

Mustafa Kemal Atatürk'ün kitaplarla ilişkisi gerçekten olağanüstüdür. Kişisel kütüphanesinde resmi kayıtlara göre yaklaşık **4.000 kitap** bulunur (çoğu kaynakta 3.997-4.280 arası belirtilir); bunların büyük kısmı Anıtkabir ve Çankaya Köşkü'nde korunur. Atatürk sadece kitap biriktirmekle yetinmez, okuduğu eserlere yoğun şekilde müdahale ederdi: Altını çizer, kenarlara notlar alır, özetler çıkarır ve eleştiriler yazardı. Anıtkabir Derneği'nin yayımladığı 24 ciltlik "Atatürk'ün Okuduğu Kitaplar" serisi, bu etkileşimi belgeler. Kitap çeşitliliği de etkileyicidir: Tarih, felsefe, bilim, edebiyat, dinî eserler ve romanlar... Savaş yıllarında bile (Çanakkale, Kurtuluş Savaşı) yanından kitap eksik etmez, gece okumalarıyla bilinirdi.

 

### Kitaplarla Benzer İlişkisi Olan Diğer Liderler

Dünya tarihinde kitap tutkunu başka liderler de vardır; bazıları Atatürk'e benzer yoğunlukta okur ve etkileşimde bulunurdu:

 

- **Thomas Jefferson** (ABD'nin 3. Başkanı) → Kişisel kütüphanesi **6.487 kitap**tı; 1815'te Kongre'ye sattı ve bu koleksiyon Library of Congress'un temelini oluşturdu. Jefferson da kitaplara not alır, sınıflandırırdı; "Kitapsız yaşayamam" demiştir.

- **Theodore Roosevelt** (ABD'nin 26. Başkanı) → Hayatında on binlerce kitap okudu; bazı dönemlerde günde 1-3 kitap bitirirdi. Kendisi de çok sayıda kitap yazdı, tarih ve doğa bilimlerine odaklanırdı. Okuma hızı ve hacmiyle ünlüdür.

- **Winston Churchill** (İngiltere Başbakanı) → İnanılmaz bir okuyucuydu; sabahları yatakta gazete ve kitap okurdu, Nobel Edebiyat Ödülü aldı (kendisi de onlarca cilt yazdı). Tarih, biyografi ve strateji ağırlıklı okurdu.

- **Napoleon Bonaparte** → Seferlerde bile yanından mobil kütüphane eksik etmezdi (yüzlerce kitap taşırdı). Hızlı okur, not alır ve okuduklarını stratejilerine uygulardı.

- Diğer örnekler: Abraham Lincoln (fakirlikte bile gece lambasıyla okurdu), Mao Zedong (büyük kişisel kütüphane), Fidel Castro (binlerce kitap okuduğu bilinir).

 

### Atatürk'ün Farkı Nedir?

Atatürk'ün farkı, **okuma pratiğinin aktif ve sistematik** olmasıdır: Pasif tüketim değil, kitaplarla "diyalog" kurardı (notlar, çizgiler, eleştiriler). Yoğun savaş ve devlet kurma döneminde (1914-1938 arası) bu kadar çok okuması ve çeşitliliği (Batı felsefesinden İslam tarihine) nadir görülür. Birçok lider kitap biriktirir veya okurken, Atatürk'ün okuma alışkanlığı entelektüel dönüşüm aracıydı; okuduklarını doğrudan reformlara yansıttı (eğitim, hukuk, dil devrimi).

 

### Dünya Tarihinde Benzersiz mi?

Tamamen benzersiz değildir; Jefferson'ın kütüphanesi daha büyük, Roosevelt'in okuma hızı daha yüksek olabilir. Ancak modern devlet adamları arasında (20. yüzyıl liderleri) bu kadar yoğun, belgelenmiş ve etkileşimli okuma alışkanlığı çok azdır. Atatürk, kitap sevgisini bir "yaşam felsefesi" haline getirmiş ender liderlerden biridir; bu yönüyle gerçekten istisnaidir.

………………

Minstral

Bülent Ağaoğlu, kitaplarla ilişkisi güçlü liderler ve Atatürk’ün bu bağlamdaki benzersizliği hakkında derinlemesine düşünülmesi gereken bir konuya değiniyorsunuz. Tarih boyunca birçok lider, kitap okuma alışkanlıkları ve entelektüel birikimleriyle öne çıkmıştır. Ancak Atatürk’ün kitaplarla ilişkisi, hem nicelik hem de nitelik açısından dikkat çekicidir. İşte bu konuda bazı önemli liderler ve Atatürk’ün farkı:

---

Kitaplarla İlişkisi Gelişmiş Bazı Liderler

1. Abraham Lincoln (ABD)
• Lincoln, hukuk eğitimi almadığı halde kendi kendini yetiştirmiş, özellikle Shakespeare, Euclid ve hukuk kitaplarını okumuştur.
• Kitaplar sayesinde retorik ve mantık becerilerini geliştirmiş, bu da onun liderlik yeteneklerini şekillendirmiştir.
2. Winston Churchill (Birleşik Krallık)
• Tarih, edebiyat ve felsefeye olan ilgisiyle bilinir. Kendisi de birçok kitap yazmıştır.
• Özellikle Roma ve Yunan tarihi üzerine okumaları, stratejik düşüncesini etkilemiştir.

3. Thomas Jefferson (ABD)
• Kişisel kütüphanesinde binlerce kitap bulunan Jefferson, felsefe, bilim ve hukuk alanlarında geniş bir okuma yapmıştır.
• Monticello’daki kütüphanesi, Kongre Kütüphanesi’nin temeli olmuştur.
4. Napolyon Bonapart (Fransa)
• Askeri strateji kitaplarının yanı sıra, felsefe ve tarih kitaplarını da okumuştur.
• Savaş meydanlarında bile yanında kitaplar taşır, boş zamanlarında okumayı ihmal etmezdi.
5. Mahatma Gandhi (Hindistan)
• Hinduizm, felsefe ve hukuk üzerine geniş bir okuma yapmıştır.
• Tolstoy, Ruskin ve Thoreau gibi yazarların eserlerinden etkilenmiştir.
6. Theodor Herzl (Siyonizm’in Kurucusu)
• Edebiyat ve siyaset üzerine okumaları, Siyonist hareketin fikri temellerini atmıştır.

---

Atatürk’ün Farkı ve Benzersizliği

Atatürk’ün kitaplarla ilişkisi, yukarıda bahsedilen liderlerden farklı ve benzersizdir. İşte nedenleri:

1. Kapsamlı ve Çeşitli Okuma Alışkanlığı
• Atatürk’ün kişisel kütüphanesi 4.000’den fazla kitap içerir. Tarih, felsefe, bilim, edebiyat, hukuk, ekonomi ve askeri strateji gibi geniş bir yelpazeyi kapsar.
• Özellikle Jean-Jacques Rousseau, Montesquieu, Voltaire, Kant, Darwin, Comte gibi düşünürlerin eserlerini okumuş, bu eserlerin fikirlerini Türkiye’nin modernleşme sürecine yansıtmıştır.
2. Okumayı Bir Yaşam Biçimi Haline Getirmesi
• Atatürk, kitap okumayı sadece bilgi edinmek için değil, aynı zamanda bir yaşam biçimi olarak görmüştür. Yanında her zaman bir kitap taşır, gece yatmadan önce mutlaka okurdu.
• Kitapları sadece okumakla kalmamış, önemli bölümlerin altını çizmiş, notlar almış ve bu bilgileri uygulamaya geçirmiştir.
3. Okuduğu Kitapların Pratikte Uygulanması
• Atatürk’ün okuduğu kitaplar, Türkiye’nin modernleşme sürecinde doğrudan etkili olmuştur. Örneğin:
• Montesquieu’nun “Kanunların Ruhu” eseri, hukuk reformlarına ilham kaynağı olmuştur.
• Auguste Comte’un pozitivizm fikirleri, eğitim ve bilim politikalarını şekillendirmiştir.
• Darwin’in evrim teorisi, laik ve bilimsel eğitim anlayışının temelini oluşturmuştur.
4. Kitapları Toplumla Paylaşma Çabası
• Atatürk, sadece kendi okumakla yetinmemiş, kitapların toplumla paylaşılmasını teşvik etmiştir. Kütüphaneler açtırmış, okuma-yazma seferberlikleri başlatmış ve kitapların Türkçeye çevrilmesini desteklemiştir.
5. Benzersiz Bir Kütüphane ve Miras
• Atatürk’ün kişisel kütüphanesi, bugün Anıtkabir Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi Kütüphanesi’nde korunmaktadır. Bu kütüphane, sadece kitap sayısıyla değil, içerdikleri notlar ve işaretlemelerle de bir “fikir laboratuvarı” niteliğindedir.

---

Atatürk’ün Kitaplarla İlişkisi Neden Benzersiz?

• Sistematik ve Amaçlı Okuma: Atatürk, kitapları rastgele okumamış, Türkiye’nin ihtiyaçlarına yönelik bir okuma stratejisi izlemiştir.
• Okuma ve Uygulama Bütünlüğü: Okuduklarını sadece teoride bırakmamış, hayata geçirmiştir.
• Toplumsal Dönüşümde Kitapların Rolü: Kitapları, toplumu aydınlatmanın ve modernleşmenin aracı olarak görmüştür.

---

Sonuç

Atatürk’ün kitaplarla ilişkisi, dünya liderleri arasında hem nicelik hem de nitelik açısından benzersizdir. Kitapları sadece bilgi kaynağı olarak değil, bir “dönüşüm aracı” olarak kullanması, onu diğer liderlerden ayırır. Bu yönüyle, Atatürk’ün kitaplarla ilişkisi, dünya tarihinde eşsiz bir örnek olarak kabul edilebilir.

Sizce, Atatürk’ün okuma alışkanlıkları, Türkiye’nin modernleşme sürecine nasıl bir katkı sağlamıştır? Bu konuda başka hangi liderleri örnek verebiliriz?

…………….

Qwen

Atatürk’ün kitaplarla ilişkisi, dünya tarihindeki birçok lider arasında gerçekten dikkat çekici ve bazı yönlerden benzersizdir. Ancak kitaplara büyük önem veren, okuyan, yazan ya da düşünce dünyasını kitaplarla şekillendiren başka liderler de vardır. Aşağıda bu konuyu iki ana başlıkta ele alalım:

### **1. Kitaplarla Derin İlişkisi Olan Başka Liderler**

#### **a) Thomas Jefferson (ABD Başkanı)**

- Hem düşünür hem devlet adamıydı.

- Kendi kütüphanesi 6.000’den fazla kitabı içeriyordu; bu koleksiyon daha sonra ABD Kongre Kütüphanesi’nin temelini oluşturdu.

- Felsefe, siyaset, mimarlık, tarım gibi çok çeşitli alanlarda okurdu.

#### **b) Winston Churchill (İngiltere Başbakanı)**

- Nobel Edebiyat Ödülü sahibidir (“İkinci Dünya Savaşı Üzerine” adlı eseriyle).

- Tarih, biyografi ve edebiyatla yakından ilgilenmiş, kendi deneyimlerini kitaplaştırmıştır.

#### **c) Nelson Mandela (Güney Afrika Cumhurbaşkanı)**

- Hapislik yıllarında yoğun şekilde okumuş, özellikle hukuk, felsefe ve tarih kitaplarıyla beslenmiştir.

- “Uzun Yürüyüşüm Özgürlüğe” adlı otobiyografisi, düşünce dünyasını yansıtır.

#### **d) Vladimir Lenin & Leon Trotsky**

- Her ikisi de Marksist teoriyi derinlemesine okuyan, yorumlayan ve kitaplaştıran devrimci entelektüellerdi.

- Lenin’in “Devlet ve Devrim” gibi eserleri, ideolojik temel metinler haline gelmiştir.

#### **e) Mustafa Kemal Atatürk’ün Çağdaşları: Reza Şah Paehlevi, İbn Suud vs.**

- Bu liderler genellikle geleneksel otorite yapılarına dayanırken, Atatürk bilimsel düşünceyi, laikliği ve modernleşmeyi kitaplar aracılığıyla savunmuştur.

### **2. Atatürk’ün Kitaplarla İlişkisindeki Farklılıklar / Benzersiz Yönler**

#### **a) Kurucu Lider Olarak Düşünce Üreticisi**

- Atatürk sadece kitap okumakla kalmadı, aynı zamanda **“Nutuk”** gibi tarihi bir eser yazdı. Bu eser, bir ulusal mücadele sürecinin analitik, neredeyse akademik düzeyde anlatımıdır.

- Ayrıca **“Geometri”** kitabı yazarak, sadece siyasetçi değil, aynı zamanda eğitimci ve bilim dili oluşturmaya çalışan bir figür olduğunu gösterdi.

#### **b) Kitabı Bir Uygarlık Aracı Olarak Gördü**

- Onun için kitap, bilgi aktarımı değil, **medeniyet inşası aracıydı**. Türkiye’de modern kütüphane sistemi, yayıncılık, okuma kültürünün yaygınlaştırılması onun öncülüğünde başladı.

- Halkevleri, millet mektepleri, çeviri büroları gibi kurumlarla kitabın toplumsal yayılımı sağlanmaya çalışıldı.

#### **c) Çok Yönlü Okuma Alışkanlıkları**

- Askerî strateji (Clausewitz, Jomini), felsefe (Voltaire, Rousseau, Montesquieu), tarih, hukuk, edebiyat gibi çok geniş bir spektrumda okuduğu bilinmektedir.

- Özellikle Aydınlanma düşüncesi üzerine kurulu bir düşünce dünyası vardı.

#### **d) Pratikte Bilgiyi Topluma Aktarma Vizyonu**

- Diğer bazı liderler kitap okumayı kişisel bir alışkanlık olarak sürdürebilirken, Atatürk **kitabın toplumsal dönüşümdeki rolünü** kurumsallaştırarak hayata geçirdi.

### **Sonuç: Benzersiz mi?**

Atatürk, **sadece kitap okuyan bir lider değil**, aynı zamanda:

- **Kitabı bir medeniyet projesinin parçası** olarak gören,

- **Kendi düşüncesini kitaplaştıran**,

- **Kitap kültürünü ülke çapında sistemleştiren** nadir liderlerdendir.

Bu anlamda, **hem okuyucu hem yazar hem de kitabın toplumsal gücüne inanan bir kurucu lider** olması, onu dünya tarihinde **özel ve kısmen benzersiz** kılar. Tamamen eşsiz demek abartı olur — çünkü Jefferson, Churchill gibi isimler de benzer yönler taşır — ancak **Atatürk’ün kitapla kurduğu ilişki, bir ulusun modernleşmesiyle doğrudan örülmüş olmasıyla dikkat çeker**.

Eğer istersen, Atatürk’ün hangi kitapları okuduğuna dair kaynaklar veya Nutuk’un edebî ve tarihsel değeri hakkında da detay verebilirim.

……………….

Aşağıdaki derleme tarafımızdan hazırlanmıştır: İçinde yer aldığı çalışmamız: Fatih ve Atatürk’te Kitap Okuma Tutkusu Kaynakçası. Bülent Ağaoğlu. İstanbul, 25.08.2020. https://bulentagaoglu.blogspot.com/2024/09/fatih-ve-ataturkte-kitap-okuma-tutkusu.html

 

BİRİNCİ BÖLÜM: FATİH’TE KİTAP SEVGİSİ

Fatih ve Kitap Sevgisi – Kütüphanesi

A.Süheyl Ünver; “Fatih Sulan Mehmed’in Hususi Kütüphanesi”. İçinde: “İkinci Selim’e Kadar Osmanlı hükümdarlarının hususi kütüphaneleri”, IV. TTK Tarih Kongresi, Ankara 1952, 304-309ss. https://www.ttk.gov.tr/kongreler/iv-turk-tarih-kongresi-10-14-kasim-1948-ankara/  

Ahmet Süheyl Ünver: Fatih Sultan Mehmed'in Hususi Kütüphanesinde Bilhassa Kendisi İçin Yazdırılmış

İbni Sina'nın Eserleri Hakkında / İstanbul, 1952. İstanbul Üniversitesi Tıp Fakültesi Mecmuası, XV. cilt,

3. sayı, 1194-1205. Sayfa. http://isamveri.org/pdfsbv/DA01394/1952_3/1952_3_UNVERAS.pdf  

Ahmet Yaşar Ocak: Okuduğu kitaplar. İçinde: Entelektüel Bir Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed. Editör: Haşim Şahin. İstanbul: İBB Yayınları, 2022. 50.s. 

Ali Tüfekçi: Insight into Ottoman Sultan Mehmed the Conqueror’s literary World. Istanbul JUN 09, 2020. https://www.dailysabah.com/arts/insight-into-ottoman-sultan-mehmed-the-conquerors-literaryworld/news  

Barış Suyabatmaz: Fatih Sultan Mehmed Dönemine Ait Belirlenen Konuların Dönemin Tezhib Özellikleri

İle Birlikte Tasvir Edilerek Tezhiblenmesi. Illuminating And Painting Compositions With Styles Related To The Ottoman Emperor Fatih Sultan Mehmed. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. 2009. Yüksek Lisans. El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts. 

Celal Şengör: Ah Fatih Yerinden Bir Kalkabilse! Cumhuriyet Bilim Teknik 27.09.2013.

http://celalsengor.blogspot.com/2013/10/ * https://forum.donanimhaber.com/buyuk-dahi-fatihsultan-mehmed-in-kutuphanesi--132347765 ** http://dilekpercin.blogspot.com/2013/12/buyukdahi-fatih-sultan-

mehmetin.html?utm_campaign=DonanimHaber&utm_medium=referral&utm_source=DonanimHaber  Celal Şengör: Celal Şengör: "Fatih'in Kütüphanesi". https://www.youtube.com/watch?v=M29CKXE4pbI  

Celal Şengör: Fatih Sultan Mehmet'in bilinmeyen yönleri (İlber Ortaylı ve Celal Şengör). 16.3.2012. https://www.youtube.com/watch?v=J5fTqZ8Z_MM  

Cevad Memduh Altar: Fatih Sultan Mehmet Ve Rönesans. (Zafer gazetesi, 11 Aralık 1961). http://cevadmemduhaltar.com/fatih-sultan-mehmet-ve-ronesans.html  

Deismann: Forschungen und Funde im Serai. Mit einem Verzeichnis der nichtislamischen Handschriften im Topkapu Serai in Istanbul (Berlin-Leipzig, 1933)

Emil Jacobs. UntersuchungenzurGeschichte der Bibliothek im Seraizu Konstantinople I. Heidelberg. 1919. (İstanbul Saray Kütüphanesi'nin Tarihi Üzerine Araştırmalar). “Topkapı Sarayı Kütüphanesi üzerine yazılmış incelemelerin başında gelen bu çalışmasına değinen 1921 yılında Leibzig‟deki Müşteşrikler Konferansı sırasında verdiği konferansın metni 1949 yılında Oriens dergisinde yayımlanmıştır. (Oriens Dergisi, cilt II, 1949, s. 6-31) Makale Hüseyin Zamantılı tarafından Türkçeye çevrilmiş ve yayımlanmıştır. Bkz. Emil Jacobs, “Fatih Sultan Mehmed, Rönesansla olan ilişkileri ve kitaplığı”, Kubbealtı Akademi Mecmuası, Ocak 1982, sayı: 1”. “. (Saadet Dinç, 2010, 25)

Emil Jacobs, “Fatih Sultan Mehmed, Rönesansla olan ilişkileri ve kitaplığı”, Kubbealtı Akademi Mecmuası, Ocak 1982, sayı: 1”.

Engin Cihad Tekin: Fatih Sultan Mehmet Ve Kitap Kültürü. Avrupalı Seyyahların Bakış Açısından Osmanlı’da Kitap ve Kütüphane Kültürü (1453-1699), Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.

60-69ss. (Ayrıca; Osmanlı'da kitap kültürü ve batı dünyası: Avrupalı seyyahların bakış açısından

Osmanlı'da kitap ve kütüphane kültürü (1453-1699) 1. Baskı: 2018. İstanbul: Hiperyayın, 2018.)

Engin Cihad Tekin: İstanbul’un Fethi Ve Kitapların Durumu. Avrupalı Seyyahların Bakış Açısından

Osmanlı’da Kitap ve Kütüphane Kültürü (1453-1699), Yayımlanmamış Doktora Tezi. Hacettepe Üniversitesi, Ankara. 55-60ss. (Ayrıca; Osmanlı'da kitap kültürü ve batı dünyası: Avrupalı seyyahların bakış açısından Osmanlı'da kitap ve kütüphane kültürü (1453-1699) 1. Baskı: 2018. İstanbul:

Hiperyayın, 2018.)

Ersin Çelik: Fatih Sultan Mehmed Han’ın Emriyle Yazılan Farsça Tefsir “Kitâbü’ş-Şifâ fî Tefsîri

Kelâmillâhi’l-Münzel Mine’s-Semâ” / İstanbul, 2018. Osmanlı Döneminde Tefsir = Tafsir in the Ottoman Period, I. cilt, 131-160. Sayfa. http://isamveri.org/pdfdrg/D271898/2018/2018_CELIKE.pdf  

Fatih Sultan Mehmed okuma tutkusuyla meşhur şahsiyetlerden biriydi”. https://m.turkiyegazetesi.com.tr/kultursanat/583790.aspx  

Fatih Sultan Mehmet’in Kütüphanesi ve İlyada Destanı. 18.2.2012. https://www.comuhaber.com/2012/02/18/fatih-sultan-mehmetin-kutuphanesi-ve-ilyada-destani/  

Fatih Sultan Mehmet'in çevirttiği 'Dünyanın ilk atlası' haritacılık tarihine ışık tutuyor. 1.3.2018. https://www.ntv.com.tr/sanat/dunyanin-ilk-atlasi-haritacilik-tarihine-isiktutuyor,PjNKAWyybUWDMIaulSvPnQ

Fatih’in Entelektüel Kişiliği. 03/01/2022. https://www.jeopolitik.net/fatihin-entelektuel-kisiligi/  

Fatih’in kitap tutkusu. https://www.haberturk.com/video/haberturk/izle/fatihin-kitaptutkusu/162552  

Fatih’in kütüphanesinden bize ne kaldı? 11.2.2016. https://www.yenisafak.com/hayat/fatihinkutuphanesinden-bize-ne-kaldi-2407853  

Ferruh Özpilavcı: Fatih Sultan Mehmed’in Emriyle Molla Hüsrev Tarafından Arapçaya Çevrilen Esâsü’l-

İktibâs fi’l Mantık Tercümesi Üzerine Bir İnceleme / Kıbrıs, 2021. Yakın Doğu Üniversitesi İslam Tetkikleri Merkezi Dergisi = Journal of the Near East University Islamic Research Center, VII. cilt, 1. sayı, 3-56. Sayfa http://isamveri.org/pdfdrg/D04022/2021_1/2021_1_OZPILAVCIF.pdf  

Habib İşmen: Süleymaniye Kütüphanesi'ndeki Fatih devri ciltleri. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi. 1994. Sanatta Yeterlik. El Sanatları = Crafts

İsmet Binark: Tezhib Sanatı Ve Kitapçılık Tarihimizde Fatih Devri Tezhipleri. Türk Kültürü, (75). Ocak 1969. http://isamveri.org/pdfdrg/D00206/1969_75/1969_75_BINARKI.pdf  

J. Raby, "Mehmed the Conqueror's Greek Scriptorium", Dumbarton Oaks Papers 37 (1983): 15-34. 4. (“Important information is given about Mehmed II’s library and the scientific circles in Istanbul”)

J. Raby, “Mehmed the Conqueror’s Greek Scriptorium”, Dumbarton Oaks Papers, 37, 1983. https://www.academia.edu/14206457/Cyriacus_of_Ancona_and_the_Ottoman_Sultan_Mehmed_II  

John Freely (1926-2017): “Ne Türkler ne de Batılılar Fatih’in kıymetini biliyor”. Pazar Milliyet, 23.1.2011. 

John Freely: İstanbul'da bir Rönesans Sarayı. İçinde: Büyük Türk: İki denizin hakimi Fatih Sultan Mehmet. İstanbul: Doğan Kitap, 2010. 111-114ss.

Karen C. Pinto: Meḥmed II and Map Patronage. From the book Medieval Islamic Maps. Published by University of Chicago Press 2016. https://www.degruyter.com/document/doi/10.7208/9780226127019-011/pdf  

Karen Pinto: The Maps Are the Message: Mehmet II's Patronage of an 'Ottoman Cluster'. Imago Mundi, 63; 2, 2011, 155-179ss.

https://www.academia.edu/1153026/The_Maps_Are_the_Message_Mehmet_IIs_Patronage_of_an_Otto man_Cluster ** https://www.researchgate.net/publication/233182221_The_Maps_Are_the_Message_Mehmet_II's_Patro nage_of_an_'Ottoman_Cluster  

Maria Mavroudi, ʺTranslations From Greek into Arabic at the Court of Mehmed the Conquerorʺ, The

Byzantine Court: Source of Power and Culture, Papers From The Second International Sevgi Gönül

Byzantine Studies Symposium, Koç University Press 2013, s. 195‑207. (“Fatihʹin emriyle Grekçeʹden Arapçaʹya tercüme edilen bazı kitaplar hakkındadır)

Mehmed Fatih Can: Okuma aşkı. İçinde: Mehmed: 12'sinde sultan 21'nde Fatih. İstanbul: Lutka Kitap, 2019. 237.s. 

Mehmet Arıkan: Fatih’in Şahsî Kütüphanesinde Bulunan Tasavvuf Eserleri / Sufi Works in Mehmed II’s Personal Library. (08.12.2017 -10.12.2017 ) , Yayın Yeri: Osmanlı’da İlm-İ Tasavvuf Sempozyumu. http://isamveri.org/pdfdrg/D271840/2018/2018_ARIKANM.pdf  

Mehmet Arıkan: Fenâdan Bekâya İp Atmak: Fâtih Sultan Mehmed’in Özel Kütüphanesindeki Tasavvuf Eserleri / İstanbul, 2018. Osmanlı’da İlm-i Tasavvuf, 59-82. Sayfa tam metin: http://isamveri.org/pdfdrg/D271840/2018/2018_ARIKANM.pdf  

Melek Gençboyacı: Ali Emîrî'nin Kütüphanesinden Fatih Sultân Mehmed ve Ona Sunulmuş Eserler. İçinde: Fatih Sultan Mehmed Han ve dönemi / editör Dr. Ayşenur Bilge Zafer. Bursa: Gaye Kitabevi ; Bursa Osmangazi Belediyesi, 2016 360-381ss. Tam metin: http://isamveri.org/pdfsbv/D244239/2016/2016_GENCBOYACIM.pdf  

Mustafa Armağan: Fatih, Homeros’u okudukça. İçinde: Kızıl elma peşinde bir ömür: Fatih Sultan Mehmed. İstanbul: Ketebe, 2018.185- ss.

Nafiye Nihan Yıldız: Fâtih Sultan Mehmed’in Saklı Dünya Kütüphanesi ve Batı’da Osmanlı Arşivleriyle

Saray Kütüphanesine Duyulan İlginin Doğuşu. İçinde: Xıx. Yüzyıl Seyahatnamelerine Göre Osmanlı Kitap Kültürü Ve Kütüphaneler. Tez Danışmanı Prof. Dr. Ertan Eğribel İstanbul, 2019. İstanbul Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Akdeniz Dünyası Araştırmaları Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi. 28-40ss. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/ET000440.pdf

Nasuhi Çelebi: İstanbul Süleymaniye Kütüphanesi'nde bulunan Fatih Sultan Mehmet için hazırlanmış kitapların tezhip sanatı açısından değerlendirilmesi ve diğer özellikleri. The Analyze and characteristics of the books belonging to Fatih Sultan Mehmet II: In the Istanbul Süleymaniye Library for illumination art. Atatürk Üniversitesi. 2003. Doktora . El Sanatları = Crafts

Nil Baydar: Manuscripts Dedicated To Sultan Mehmed II in The Turhan Valide Sultan Collection: A Codicological Analysis / Turhan Valide Sultan Koleksiyonunda Sultan II. Mehmed’e İthaf Edilen Yazma Kitaplar: Kodı̇kolojı̇k Bir İnceleme. İçinde: 16th Internatıonal Congress Of Turkısh Art: Abstracts. 16.

Uluslararası Türk Sanatları Kongresi: Özetler. Ankara: Kültür ve Turizm Bakanlığı, 2019. 72-75ss. https://guzelsanatlar.ktb.gov.tr/Eklenti/70353,16-utks-ozetlerpdf.pdf?0  

Nilgün Elam: Kitapsever (Bibliophil) ve koleksiyoner hükümdar. İçinde: Entelektüel Bir Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmed. Editör: Haşim Şahin. İstanbul: İBB Yayınları, 2022. 134-150ss.

R. Kemal Subaşı: Kitap Dostu Padişahlar. https://yedikita.com.tr/kitap-dostu-padisahlar/  

Seher Aşıcı, “Kitap Dostu Bir Sultan: Fatih”, Hat ve Tezhip Sanatı, Ali Rıza Özcan (ed.), Ankara, 2009, s.

301-319

Seher Aşıcı: Fatih Devri Tezhip Üslûbu. Illumination Style İn Fatih's Reign. Marmara Üniversitesi. 2007. Sanatta Yeterlik El Sanatları = Crafts ; Güzel Sanatlar = Fine Arts ; Sanat Tarihi = Art History

Şeyda Algaç: Fatih Dönemi kitap sanatında sayfa tasarımı. İstanbul Üniversitesi. Yüksek Lisans. 1994. El Sanatları = Crafts

Vural Genç: Fatih’in Emperyal İmajına Bir Acem’in Katkısı: Riyâzî-İ Semerkandî. Tarih Dergisi, Sayı 69 (2019/1), İstanbul 2019, s. 37-50. http://iupress.istanbul.edu.tr/en/journal/tjh/article/fatihinemperyal-imajina-bir-acemin-katkisi-riyazi-i-semerkandi  

Fatih’in Kütüphanecisi Molla Lütfi 

A.Süheyl Ünver: (1943). “Fatih’in Hususî Kütüphanesi İlk Hafızı Kütübü Molla Lütfü’nün Vefatında Söylenen Tarihler Üzerine”. Tarihten Sesler (8-9): 11-13.

Adnan Adıvar; Osmanlı Türklerinde İlim, İstanbul 1943 

Ahmet Yaşar Ocak: (1999). Osmanlı Toplumunda Zındıklar ve Mülhidler (15.-17. Yüzyıllar). İstanbul: Tarih Vakfı Yurt Yay.

Celal Şengör: Fatih Sultan Mehmet ve Kütüphanecisi Sarı Lütfü Arasındaki İlişkiyi Anlatıyor. https://www.youtube.com/watch?v=MqHck5C6JpA

Dursun Gürlek: "Fatih Sultan Mehmed'in Kütüphane Müdürü: Tokatlı Molla Lütfi" (Kültür, Yaz 2008, sy.

ll, s. 48-55)

Fikri Yavuz, İ. Özen (hzl.) (1972). Bursalı Mehmed Tâhir, Osmânlı Müellifleri. C. 2. İstanbul: Meral Yay.

Hakkı Şinasi Çoruh: “Fatih’in Kütüphane Memuru”, Büyük Türk Ansiklopedisti Molla Lütfi ( - ?/1494), Türk Kültürü, 10 (115), 1972, 35-42ss.

Hüseyin Hatemi; “Molla Lütfi”; VI. Eyüpsultan Sempozyumu Tebliğleri, İstanbul 2003, s. 116-119 

İbrahim Maraş: Molla Lütfi’nin Felsefi ve Kelami Görüşleri, Ankara Üniv. Sos. Bil. Ens., (Yüksek Lisans Tezi), 1992.

İsmail E. Erünsal: (1982). “Fatih Devri Kütüphaneleri ve Molla Lutfî Hakkında Birkaç Not”. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. (33): 57-78.

İsmail Erünsal; “Molla Lütfi Hakkındaki İthamlar ve Şikayet Mektupları”, Türklük Araştırmaları Dergisi, sayı: 19, İstanbul 2008, s. 179-196

İsmet Parmaksızoğlu; “Molla Lütfi ile İlgili Yeni Bir Belge”, Belleten, XLIV/176, Ankara 1980, s. 675-682 M. Şerefeddin Yaltkaya: (1938). “Molla Lütfî”. Tarih Semineri Dergisi. (II): 35-59.

Mehmet Evkuran; “Osmanlı Bürokrasisinde Yüksek Siyaset-Ulemâ İlişkileri:Molla Lütfi Örneğinde Bir Değerlendirme”. Hitit Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, VII/13-1, Çorum 2008, s. 37-60. https://dergipark.org.tr/tr/pub/hititilahiyat/issue/7692/100779  

Molla Lütfi * “Fatih tarafından Kuşçu’nun kurduğu Sahn-ı SemanMedresesi’nin kütüphanesinin başına geçirilmiş, çok geçmeden de Topkapı kütüphanesinin sorumluluğuna getirilmiştir.”. (sf.59-60 ). https://www.academia.edu/3409983/%C4%B0stanbulun_%C4%B0lim_ve_Fikir_Adamlar%C4%B1__Leading_Scientists_and_Thinkers_in_Istanbul  

……………………………